Προλεγόμενα


 

 

 

Στις 'Σελίδες Μουσικής Θεωρίας' αναλύονται τα σχήματα και οι λειτουργίες εκείνων των θεωρητικών εργαλείων που αντιλαμβάνομαι να είναι χρήσιμα στην ενεργό μουσικό, επιτρέποντας στην καθημερινή της άσκηση να ξεκλειδώνει ανεμπόδιστα μια μουσική κατασκευή. Στόχος είναι πάντοτε το μουσικό παιχνίδι και η δημιουργία.

 

 

 

Οι 'Σελίδες Μουσικής Θεωρίας' αφιερώνονται στην Αντριάνα και τη Μάιρα.

 

 

 

[1]

 

Είναι εύκολο να συμφωνήσουμε ότι η μουσική θεωρία αποτελεί κώδικα επικοινωνίας, ο οποίος χρησιμοποιείται από αυτούς που συνεργάζονται για να παράγουν μουσική. Ωστόσο, μπορεί να είναι κάτι πέρα από αυτό. Ο ηχητικός κόσμος που μας περιβάλλει χαρακτηρίζεται από την εξαιρετική ποικιλία ακουσμάτων, τα οποία κάποιες φορές εναλλάσσονται με εκπληκτική ταχύτητα. Αυτό γίνεται φανερό όταν παρατηρήσουμε τι συμβαίνει στην ηχητική διάσταση μιας κινηματογραφικής ταινίας. Ο Kubrick ήταν σκηνοθέτης που είχε επισωρεύσει φήμη για τις μουσικές του επιλογές. Στη δημιουργία του 'Eyes Wide Shut', ένας χορευτικός Shostakovich μπορεί να διαδέχεται έναν ατμοσφαιρικό Ligeti, ενώ μια αμερικανική μελωδία μπορεί να συνυπάρχει με μουσικές του κόσμου. Ακόμη περισσότερο, δεν θα διστάζαμε σήμερα να επιλέξουμε ένα κομμάτι των Rolling Stones, για την εξπρεσιονιστική του έκφραση, αντί της μουσικής του Hindemith ή να διαπιστώσουμε ότι ο ήχος της ηλεκτρικής κιθάρας του Hendrix έχει μεγαλύτερη δύναμη από εκείνον μιας κλασικής ορχήστρας.

 

 

[2]

 

Από την κατασκευή των ηλεκτρικών ενισχυτών έως την εφεύρεση του συνθετητή Minimoog, από την καθηλωτική σκηνική παρουσία του Chuck Berry έως την παντοδυναμία της οπτικής εντύπωσης στον τηλεοπτικό δίαυλο MTV, και από τις τεχνικές επεξεργασίας-εγγραφής του ήχου έως την επαναστατική διάδοση της πληροφορίας στο Διαδίκτυο, υπήρξε σειρά τεχνολογικών και αισθητικών παραγόντων που οδήγησαν στην ανάδυση της απέραντης χώρας της ελκυστικής (popular) μουσικής. Είναι η μουσική που παράγεται πρωτίστως για να αρέσει, για να υπηρετήσει την κίνηση του σώματος ή για να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο σε κοινωνικές συναθροίσεις και τελετουργίες. Τώρα η διαφορετικότητα, η ρυθμικο-ηχοχρωματική πολυμορφία και οι επιμειξίες είναι ο κανόνας σε πλανητικό επίπεδο. Και όμως, πριν από έναν μόλις αιώνα, η μουσική κυκλοφορούσε σε χαρτί, ενώ κυρίαρχη ήταν η φιγούρα μιας ξεχωριστής προσωπικότητας η οποία κατέγραφε τις μουσικές ιδέες της με μελάνι για να παρουσιαστούν στην καλύτερη περίπτωση σε επίσημες ευρωπαϊκές αίθουσες. Μια εικόνα τόσο κοντά, μα τόσο μακριά.

 

 

[3]

 

Πώς φανταζόμαστε, επομένως, να διαμορφώνεται η μουσική θεωρία; Οι 'Σελίδες Μουσικής Θεωρίας' θα επιθυμούσαν να συμβάλλουν σε ένα πρόγραμμα ανάπτυξης της μουσικής θεωρίας που θα προέκυπτε ως αντανάκλαση των ήχων από κάτω προς τα πάνω και όχι ως ακαδημαϊκή προσέγγιση διαχεόμενη από πάνω προς τα κάτω. Προσβλέπουμε μάλλον σε μια 'περιεκτική παιδαγωγική', η οποία δεν θα παρέβλεπε την ισχυρότατη επίδραση των αγγλο-αμερικανικών ειδών: της jazz και της rock παλαιότερα, της rap και της electronica σήμερα. Επιπλέον, θα προέβαλλε προνομιακά την εθνική μας μουσική παραγωγή, κυρίως του ρεμπέτικου και του λαϊκού τραγουδιού, στην οποία ενσωματώνονται και οι αλληλεπιδράσεις των μουσικών πολιτισμών στην υπερ-πλούσια γειτονιά της Ανατολικής Μεσογείου. Είναι τα ανοικτά παράθυρα της κοινής οθωμανικής κληρονομιάς και των βαλκανικών δρόμων, της τσιγγάνικης ιδιολέκτου και της αραβο-περσικής μελωδικότητας. Υπό το πρίσμα των αστικολαϊκών συνθέσεων προσλαμβάνουμε άλλωστε τις σταθερές επιρροές από τη δημοτική και νησιωτική μας παράδοση, καθώς και από την εκκλησιαστική μας μουσική. Ας μην ξεχνάμε ότι στον ελλαδικό χώρο λειτουργούσε από παλιά η μουσική μηχανή των Ιονίων Νήσων, που εκδυτικοποιούσε τις εισροές από την Ανατολή. Αυτό υπήρξε μοναδικό πλεονέκτημα και ώθηση καινοτομίας.

 

 

[4]

 

Η Vivienne Westwood ισχυριζόταν ότι σκοπός της μόδας είναι να προσφέρει βοήθεια σε όποιον θελήσει να γίνει γοητευτικότερος, αλλά όχι για να επιβεβαιώσει ένα αναμενόμενο συντηρητικό ύφος. Μπορούμε, λοιπόν, να δούμε τη μουσική θεωρία ως προδιάθεση αλλαγής. Μπορούμε να πάμε πέρα από το αναμενόμενο. Αυτοί που κάνουν μουσική, ταυτόχρονα την αλλάζουν. Μια τέτοια θεωρία της μουσικής πράξης θα έπρεπε να αντιμετωπίσει δύο προκλήσεις. (i) Να αναδείξει τη διευρυμένη "κοινή πρακτική" των μουσικών τεχνιτών - είτε αναφερόμαστε στον κλασικισμό και τον χρωματικισμό του 19ου αιώνα είτε στον ιμπρεσιονισμό και τις πρώιμες δημιουργίες των Στραβίνσκυ και Μπάρτοκ είτε στα παγκόσμια ρεύματα της ελκυστικής μουσικής και τις μετανεωτεριστικές τάσεις -, οι οποίοι χρησιμοποιούν πρώτη ύλη από συγκεκριμένες μουσικές κλίμακες και συγκεκριμένα αρμονικά σχήματα, ακολουθώντας προβλεπόμενες νόρμες φωνητικής κατευθυντικής στο πλαίσιο διαφόρων όψεων της τονικότητας. (ii) Να δομείται με τέτοιον τρόπο, ώστε να προτρέπει προς τον υβριδισμό και να εξυπηρετεί το διανοητικό παιχνίδι. Αν από την ορολογία και την παρουσίαση της ύλης διευκολύνεται ο διάλογος μεταξύ των διαφορετικών μουσικών ειδών, τότε "διασυνδεσιμότητα" και "ανταλλαγές" γίνονται οι μαγικές λέξεις που οδηγούν σε συνδυασμούς, σε μείξεις και διασταυρώσεις. Μα και η φαντασία οξύνεται από την αποκάλυψη των ιεραρχικών επιπέδων που οργανώνουν την μουσική κατασκευή, ξετυλίγοντας έτσι το παιχνίδι των μεταμορφώσεων. Η πολυπλοκότητα και ο θρυμματισμός της είναι ερεθίσματα δημιουργίας.

 

 

[5]

 

Το Διαδίκτυο έχει αλλάξει τον τρόπο που μαθαίνουμε, επιτρέποντας να αντλούμε και να διαμοιράζουμε την πληροφορία με απίστευτη αμεσότητα. Στην εποχή μας, θα μπορούσε κάποιος να εκπαιδεύεται, να παράγει και να διαθέτει τη μουσική του όντας συνδεδεμένος στον μεγάλο ιστό. Είναι λογικό, επομένως, η μουσική θεωρία, όπως και τα υπόλοιπα πνευματικά έργα, να έχει δύο υποστάσεις: την υλική μορφή του βιβλίου αλλά και την άυλη-ψηφιακή του δικτύου. Προς το παρόν, οι δύο αυτές συνθήκες ύπαρξης φαίνεται να είναι συμπληρωματικές. Είτε αρέσει είτε όχι, η μουσική πληροφορία θα αναζητείται πρωτίστως στο Διαδίκτυο, αν όχι αποκλειστικά σε αυτό. Αναδεικνύεται, λοιπόν, η ανάγκη να τροφοδοτηθεί ο Ιστός με περιεχόμενο. Βασικός σκοπός αυτής της ιστοσελίδας είναι να συνεισφέρει στην κοινή προσπάθεια συγκρότησης και επαύξησης του μουσικο-θεωρητικού περιεχομένου στην ελληνόγλωσση ψηφιακή σφαίρα. Ωστόσο, ουδέποτε αμφισβητήθηκε η σημασία και η χρησιμότητα του βιβλίου. Συνηθίζεται ακόμα να παραπέμπει σε αυστηρότερη μελέτη και σε οργανωμένη κατά τάξεις διδασκαλία. Εξάλλου, ο Eco έλεγε ότι το βιβλίο είναι υπόθεση σωματική, αναπόφευκτα επενδεδυμένη με προσμονές και προσδεδεμένη με αναμνήσεις. Όπως και να εξελιχθούν πράγματα και περιστάσεις, ο Keith Jarrett έχει μάλλον δίκιο όταν βεβαιώνει ότι η τεχνολογία αλλάζει κάθε πέντε λεπτά, αλλά η ικανότητα του μουσικού μπορεί να αποκτηθεί μόνο με την εμπειρία, με τη μελέτη και με πολύ κόπο. Απορροφημένοι στους ήχους, έχουμε την τάση να διακρίνουμε τους ανθρώπους σε αυτούς που παίζουν μουσική και σε αυτούς που θα ήθελαν να παίζουν μουσική. Ας ελπίσουμε ότι οι σελίδες αυτές θα φανούν χρήσιμες σε όσοι θελήσουν να ανταποκριθούν στην πρόκληση και να βαδίσουν τον δρόμο.