Blog


‘I Got Rhythm’: Τα πρώτα βήματα στην τζαζ

Τα Standards είναι ένα σώμα μερικών εκατοντάδων τραγουδιών που έχουν παραχθεί σε κορύφωση κατά την χρυσή περίοδο 1925-1950. Είναι οι μεγάλες επιτυχίες του αμερικανικού τραγουδιού του 20ού αιώνα, οι οποίες έχουν χρησιμεύσει (στη διαχρονική τους παρουσίαση και μετάπλαση) ως πρώτη ύλη στη μουσική τζαζ. Άλλωστε, σε αυτόν τον λόγο οφείλουν την ονομασία τους ως Jazz Standards. Περιλαμβάνουν τις εκδόσεις του Tin Pan Alley (γενικός όρος που αναφέρεται σε όλους τους εκδότες αμερικανικών τραγουδιών), τα μουσικά κομμάτια των μιούζικαλ του Broadway και των μουσικών ταινιών του Hollywood αλλά και δημιουργίες των συνθετών της τζαζ. Όλα αυτά τα συστατικά συγκροτούν το Μεγάλο Αμερικανικό Βιβλίο Τραγουδιών (The Great American Songbook). Ανάμεσα στους δημιουργούς περιλαμβάνονται εξέχουσες μορφές συνθετών, όπως αυτές των μεγάλων έξι: Jerome Kern, Irving Berlin, Cole Porter, George Gershwin, Richard Rodgers, Harold Arlen. Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε και άλλους από αυτή τη γενιά, όπως τους: Hoagy Carmichael, Johnny Green, Walter Donaldson, Vernon Duke, Duke Ellington, Jimmy McHugh, Arthur Schwartz, Jimmy Van Heusen, Kurt Weill, Richard Whiting, Vincent Youmans, Victor Young. Συνήθως η μουσική προϋπάρχει των στίχων, τους οποίους προσαρτούν στη μελωδία εμπνευσμένοι στιχουργοί, όπως οι: Johnny Burke, Howard Dietz, Dorothy Fields, Ira Gershwin, Oscar Hammerstein II, Yip Harburg, Lorenz Hart, Ted Koehler, Johnny Mercer.

Το κομμάτι ‘I Got Rhythm’ είναι σύνθεση του George Gershwin και περιλαμβάνεται στο μιούζικαλ Girl Crazy (1930). Oι στίχοι προσαρμόστηκαν αργότερα στη μελωδία από τον αδελφό του Ira Gershwin. Συνήθως τα Standards αποτελούνται από δύο τμήματα. Το πρώτο τμήμα (verse) δεν έχει τις περισσότερες φορές αυτόνομη ύπαρξη αλλά προετοιμάζει την έλευση της επωδού (chorus). Λειτουργεί λοιπόν ως προεπωδός. Το δεύτερο τμήμα παρουσιάζει μάλλον το μεγαλύτερο μουσικό ενδιαφέρον. Περιέχει άλλωστε και τους χαρακτηριστικούς στίχους. Το κομμάτι του Γκέρσουιν ακολουθεί στην επωδό τη στερεοτυπική δομή AABA΄, όπου [Α]: είναι η βασική μελωδική πρόταση και [Β]: το αντιθετικό υλικό ή η γέφυρα (bridge). Σημειώνεται παρακάτω η μελωδία του chorus και οι συγχορδίες της (όπως εμφανίζονταν μάλλον στις αρχικές εκδόσεις).

 

Το chorus του ‘I Got Rhythm’ από μια νεανική παρέα στα πρώτα μουσικά βήματα

   

 

Όμως τι είναι αυτό που μας ξεσηκώνει με το swing; Γιατί νιώθουμε αυτή την ακατανίκητη ανάγκη να κινήσουμε το σώμα μας; Ουσιαστικά, τα αφροαμερικανικά είδη επανέφεραν στο προσκήνιο τη ρυθμική διάσταση της μουσικής (στη Δύση) και την επαναδιατύπωσαν με έναν νέο και αναζωογονητικό τρόπο. Αυτή η επίδραση υπήρξε βαθιά. Αρκεί να σκεφτούμε τη μουσική που σήμερα ακούμε γύρω μας. Ας δούμε πιο διεισδυτικά το στοιχείο του ρυθμού σε αυτή τη μουσική. Συνηθίζουμε να αναφερόμαστε στα φαινόμενα της συγκοπής (syncopation), τα οποία παράγονται όταν η προσωρινή μεταφορά του τονισμού σε ασθενές ρυθμικά μέρος αντιπαρατίθεται με τη βασική παλμική οργάνωση. Η μεταφορά του τονισμού σε ασθενές μέρος πραγματοποιείται κυρίως μέσω της προσαγωγής (όταν ένας φθόγγος επεκτείνεται με σύζευξη διαρκείας σε ισχυρό μέρος) είτε του αντιχρονισμού (όταν σε ισχυρό μέρος υπάρχει παύση) είτε της δυναμικής (όταν τονίζεται ένας φθόγγος ευρισκόμενος σε ασθενές μέρος). Μπορούμε να βρούμε όλες αυτές τις περιπτώσεις στη μελωδία του κομματιού μας. Εξηγείται όμως έτσι το συνολικό ρυθμικό φαινόμενο; Όχι, απολύτως. Η απάντηση κρύβεται στα διακριτά επίπεδα (layers) ρυθμικής-μετρικής οργάνωσης. Στην παρακάτω εικόνα μπορούμε να δούμε τις ρυθμικές αντιθέσεις στο ‘I Got Rhythm’. Ο κανονικός μετρικός τονισμός αφορά σε ένα γρήγορο μέτρο τεσσάρων απλών παλμών. Στο σχήμα του swing ο τονισμός μεταφέρεται στον δεύτερο και στον τέταρτο παλμό. Αυτή είναι η πρώτη αντιπαράθεση. Ας κοιτάξουμε τη μελωδία. Αν χρησιμοποιήσουμε παρεστιγμένες αξίες, θα αποκαλυφθεί μια διαφορετική μετρική οργάνωση. Την αντιλαμβανόμαστε ως ένα μεικτό μέτρο οκτώ ογδόων, δύο σύνθετων (παρεστιγμένων) παλμών και ενός απλού, το οποίο εμφανίζεται με υπερμετρική οργάνωση διπλού μέτρου. Κατά μία άλλη ανάγνωση, οι μεικτοί παλμοί της μελωδίας (ίσης αξίας δύο μέτρων τεσσάρων τετάρτων) φαίνεται να μετατοπίζονται κατά έναν απλό παλμό από τον κανονικό μετρικό τονισμό. Προστίθεται επομένως και μια διαρυθμικού τύπου αντιπαράθεση στην αίσθησή μας. Είναι αυτή η “μάχη” ανάμεσα στα ρυθμικά επίπεδα που μας τραβάει κυριολεκτικά από το μανίκι. Ωστόσο, είναι μάλλον άβολη η εξοικείωση με το σουίνγκ για όσες κάνουν τα πρώτα τους βήματα. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο, το ‘I Got Rhythm’ είναι ένα εξαιρετικό μάθημα ρυθμού. Εξαιτίας της διαρυθμικότητας, είναι εύκολο να επιτύχουμε τον στόχο μας. Ιδού πώς. Χτυπάμε τα δάκτυλα του ενός χεριού στο τραπέζι κατά το σχήμα των τεσσάρων παλμών ανά μέτρο, προσέχοντας να τονίζουμε αδιάλειπτα τον δεύτερο και τον τέταρτο παλμό. Τραγουδάμε ταυτοχρόνως την απλή πεντατονική μελωδία. Αν δώσουμε λίγο χρόνο, θα νιώσουμε αυτή τη ρυθμική αιχμαλωσία του swing.

 

Το ‘I Got Rhythm’ αποτελεί σημαντικό μάθημα και για έναν ακόμη λόγο. Οι συγχορδίες του, όπως έχουν τροποποιηθεί και ομογενοποιηθεί, συγκροτούν ένα πρότυπο αρμονικό σχήμα το οποίο χρησιμοποιείται για να οργανώσει τη μουσική σκέψη και τον αυτοσχεδιασμό των σπουδαστών της τζαζ. Ονομάζεται Rhythm Changes. Η λέξη rhythm ανεφέρεται ασφαλώς στο κομμάτι του Gershwin. Επομένως θα μπορούσαμε να το αποδώσουμε ως Οι Συγχορδιακές Αλλαγές του ‘I Got Rhythm’ ή, απλούστερα, Οι Αλλαγές του ‘Ρυθμού’. Γνωστές συνθέσεις της τζαζ έχουν βασιστεί σε αυτό. Τι μπορούμε να δούμε σε αυτό το πρότυπο; Στο κύριο θέμα [Α] διακρίνουμε τα σχήματα του διατονικού κύκλου τονικής-δεσπόζουσας και τα σχήματα των πτώσεων στη δεσπόζουσα (την πρώτη φορά) και στην τονική (δεύτερη φορά). Στις αρμονικές ακολουθίες των πτώσεων, κύριες συγχορδίες είναι αυτές της υποδεσπόζουσας IV (μέτρα 6, 14, 30), της δεσπόζουσας V7 (μέτρα 8, 15, 31) και της τονικής (μέτρα 16, 32). Η διαδοχή v-I7 τονίζει την υποδεσπόζουσα, η συγχορδία bVII7 τη διανθίζει (ως υποκατάσταση της ελάσσονας μορφής της) ενώ η διαδοχή iii7-VI7 τονίζει την επιτονική (πριν από την δεσπόζουσα). Στη γέφυρα [Β] παρατηρούμε μια διαδοχή δεσποζουσών συγχορδιών, η οποία μπορεί να ακολουθεί τον διατονικό κύκλο πέμπτης ή τον χρωματικό κύκλο (μέσω της τρίτονης υποκατάστασης). Μπορούμε να δούμε τον πίνακα συγχορδιών του Rhythm Changes στην παρακάτω εικόνα.

 

Μιλώντας για την αμερικανική λαϊκή μπαλάντα της χρυσής περιόδου 1925-50, ο σπουδαίος θεωρητικός Allen Forte θα παρατηρούσε ότι οι αρμονίες της έμοιαζε να είναι παραμορφώσεις της κλασικής ευρωπαϊκής έντεχνης μουσικής, οι οποίες συνέβαιναν μέσω των διαδικασιών της επαύξησης των φθόγγων των συγχορδιών και της χρωματικής τους αλλοίωσης. Υποστήριζε επιπλέον ότι από αυτές ακριβώς τις παραμορφώσεις θα αναδύονταν τα αμερικανικά μουσικά ιδιώματα. Δεν θα δίσταζε να προσθέσει ότι αυτές οι αρμονίες ήταν κάποιες φορές οιονεί ειρωνικές, με σκοπό να προκαλέσουν ή να περιπαίξουν την κλασική πρακτική. Αλήθεια, δεν είναι αυτό που θαυμάζουμε στους μουσικούς της τζαζ; Δεν ζηλεύουμε την ικανότητά τους και την ευκολία τους να τροποποιούν τις συγχορδίες ή να τις αλλάζουν προκειμένου να επιτύχουν τα ηχητικά χρώματα που επιθυμούν; Ένα κομμάτι στο Real Book είναι μόνο η πρώτη ύλη. Μπορεί να υποστεί απίθανες αρμονικές μεταβολές. Στην παρακάτω σελίδα περιέχεται μια αρμονική διασκευή του ‘Ι Got Rhythm’. Σκοπός της είναι να προσφέρει μια δυνατότητα εξοικείωσης με τις βασικές συγχορδιακές ηχήσεις της τζαζ. Στις δύο πρώτες παρουσιάσεις του θέματος (μέτρα 1-16) υλοποιείται το βασικό σχήμα του Rhythm Changes. Ο διατονικός κύκλος ξετυλίγεται πάνω από το πεντάλ της τονικής (για πλουσιότερο άκουσμα) ενώ οι φάσεις των πτώσεων περιέχουν χρωματική κίνηση και παράλληλες ολισθήσεις που προκύπτουν από την ενεργοποίηση της τρίτονης υποκατάστασης. Η εναρμόνιση αυτών των μέτρων είναι σχεδόν ευθεία προσαρμογή από διασκευές του ίδιου του συνθέτη. Ωστόσο, στη γέφυρα και την τελική παρουσίαση του θέματος έχει γίνει προσπάθεια να διαμορφωθεί ένα εκθετήριο συγχορδιακών ήχων. Βασικά χρώματα είναι η δεσπόζουσα, η μείζονα και η ελάσσονα συγχορδία. Άλλοτε ενσωματώνουν φθόγγους επεκτάσεων (9ης, 11ης, 13ης), οι χρωματικές αλλοιώσεις των οποίων δημιουργούν εσωτερικές ανιούσες ή κατιούσες γραμμές. Άλλοτε σχηματίζονται με διαστήματα τετάρτης, αποκτώντας αυτήν την ουδέτερη και ιδιαίτερα επιθυμητή quartal ήχηση. Άλλοτε έχουν τη μορφή υβριδικών συγχορδιών ή πολυσυγχορδιών με διακριτές περιοχές φθόγγων και διακριτή κίνηση αυτών των περιοχών. Χρειάζεται μόνο λίγη υπομονή ώστε να εξασκήσουμε την ικανότητα της συγχορδιακής αντίληψης. Αν όμως μαγευτούμε και εμπλακούμε σε αυτούς τους ήχους, θα έχουμε στη διάθεσή μας ένα υπέροχο παιχνίδι μεταμορφώσεων.

 

Εισαγωγικός Οδηγός Μελέτης
για την Αρμονία των Jazz Standards
(1) Δευτερεύουσες Δεσπόζουσες
(2) Συμμετρικές Συγχορδίες
(3) Τρίτονη Υποκατάσταση
(4) H Blues Αίσθηση

 

Στη Βιβλιοθήκη Πετρούτσι (IMSLP) μπορούμε να διαβάσουμε τις διασκευές του ίδιου του Gershwin.

- George Gershwin's Songbook (το 'I Got Rhythm' είναι το δεύτερο κομμάτι της συλλογής)

- Παραλλαγές του 'I Got Rhythm' για Πιάνο και Ορχήστρα

 

O George Gershwin παίζει στο πιάνο μια διασκευή του ‘I Got Rhythm’ (Νέα Υόρκη, 1931)

   

 

Στο βίντεο που ακολουθεί περιέχεται η μεταγραφή της

   

 

<< Πίσω στην προηγούμενη σελίδα