Blog


‘Δραπετσώνα’: Προβλήματα αρμονικής συνοδείας (2ο μέρος)

Σε συνέχεια της προηγούμενης δημοσίευσης, καταγράφουμε τη συγχορδιακή συνοδεία του τραγουδιού ‘Δραπετσώνα’, όπως ακούγεται σε δύο ηχογραφήσεις: με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και με τον Πασχάλη Τερζή. Οι δύο αυτές φωνές νομίζω ότι έχουν τον όγκο, το ύφος και τη χροιά για να ανταποκριθούν στη συγκινησιακή φόρτιση της πρώτης επωδού. Η φρυγική μείζονα έχει τονική τον φθόγγο Μι στην πρώτη ηχογράφηση και τον φθόγγο Ρε στη δεύτερη. Σημειώνονται οι αρμονικές βαθμίδες κάτω από τις συγχορδίες, ώστε να διευκολύνεται η άμεση σύγκριση. Οι συγχορδίες που τίθενται εντός παρενθέσεως ακούγονται τη δεύτερη φορά, κατά την επανεκτέλεση του τραγουδιού (seconda volta). Όπου απαιτείται, αναγράφονται οι φθόγγοι του βασίμου με μικρά γράμματα, κάτω από το ρυθμικό σχήμα που ακολουθούν.

Ο καθιερωμένος τρόπος αρμονικής συνοδείας είναι σήμερα, με μικρές παραλλαγές, αυτός που παρατηρείται στην ηχογράφηση του Τερζή. Αντηχεί τόσο ισχυρά στα αυτιά μας, ώστε να μας εμποδίζει να ανακαλύψουμε εκ νέου την αρχική εναρμόνιση. Συνιστώ, όμως, να μην αγνοήσουμε το μάθημα που μας προσφέρουν ο Θεοδωράκης μαζί με τον Χιώτη. Προτιμώ ανεπιφύλακτα τη δική τους εναρμόνιση, γιατί σε αυτήν: (α) ευνοείται η χρήση του ισοκράτη της τονικής συγχορδίας, που προσδίδει δραματικότητα και προσφέρει αντιθετικές συνηχήσεις˙ (β) προβάλλονται οι διαφωνίες που δημιουργούνται από τη σύμπλεξη της μελωδίας με την αρμονία και απελευθερώνεται η blues αίσθηση που παράγεται από τη μελωδική δράση της υποτονικής (ως μικρής εβδόμης) πάνω από την τονική συγχορδία˙ (γ) υπάρχει φυσικότερη μελωδική ροή και συνεπέστερο, ως προς τους στίχους, φραζάρισμα. Γνωρίζω ότι είναι μάταιος κόπος, αλλά θα σας παροτρύνω να τολμήσετε μία ακόμα αλλαγή. Οι περισσότεροι σήμερα παίζουμε στην αρχή του τελευταίου μέτρου, πάνω από τον στίχο “εμείς θα ζήσουμε…”, την ελάσσονα συγχορδία της τέταρτης βαθμίδας. Χαλαρώνουμε το άκουσμα, ενώ εκείνη ακριβώς τη στιγμή θα έπρεπε να επιδιώκεται αρμονική πύκνωση και διαφωνία. Κοιτάξτε τι κάνει ο Χιώτης. Παίζει τη διφωνία του, που απαρτίζεται από τις νότες της τονικής και της έκτης (Μι και Ντο). Δεν τις εναρμονίζει όμως με την iv (Am), αλλά με τον ισοκράτη της τονικής. Δημιουργείται, έτσι, η αυξημένη τονική συγχορδία I+ (E+)˙ δηλαδή η μικρή έκτη (Ντο) μεταλλάσσεται σε αυξημένη πέμπτη (B#), οδηγούμενη προς τα πάνω αμέσως μετά. Είναι η κομψότητα και η θεατρικότητα που δεν επιτρέπουν να απονευρωθεί το συνολικό άκουσμα σε αυτό το κρίσιμο σημείο.

Η ‘Δραπετσώνα’, με τη φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση

   

 

Ο συγχορδιακός οδηγός της ηχογράφησης με τον Μπιθικώτση

 

Η ‘Δραπετσώνα’, με τη φωνή του Πασχάλη Τερζή

   

 

Ο συγχορδιακός οδηγός της ηχογράφησης με τον Τερζή

 

Η Αρμονία στην Πράξη (Β), Κεφ. 9ο: Χρωματικές Μείζονες Κλίμακες

‘Δραπετσώνα’: Προβλήματα αρμονικής συνοδείας (1ο μέρος)

Δεν θα δίσταζα να χαρακτηρίσω τη ‘Δραπετσώνα’ (1960) κορυφαία δημιουργία της λαϊκής μουσικής. Λόγος πρώτος: Η μελωδία ακολουθεί τη φρυγική μείζονα, αλλά ενσωματώνει ένα επικό ύφος που αποκρούει οποιαδήποτε οριεντάλ αίσθηση. Αν σκεφθούμε ότι οι χρωματικές μείζονες έχουν σταματήσει πρακτικά να χρησιμοποιούνται στη λαϊκή μουσική από την εποχή της ντίσκο, τότε συνειδητοποιούμε ότι ο Μίκης Θεοδωράκης έχει καταφέρει να συνθέσει ένα εθνικό ανθέμιο που παραμένει απρόσβλητο από κάθε φθορά 55 έτη μετά. Λόγος δεύτερος: Οι στίχοι του Τάσου Λειβαδίτη εικονοποιούν αναζωογονητικά τη συναισθηματική αντίδραση στη σχεδόν “βίαιη” αστικοποίηση, αναδίδοντας εκείνη τη μελαγχολική αισιοδοξία που πηγάζει από την ηθική δύναμη και τη θέληση για ζωή. Λόγος τρίτος: Ο ρυθμικός παλμός της συνολικής έκφρασης διαθέτει ακατάπαυστη ένταση, ανεξαρτήτως ορχηστρικού συνόλου, ώστε να συντονίζει τα σώματα των ακροατών-χορευτών. Συμβαδίζει έτσι με τη ροκ αισθητική των sixties. Λόγος τέταρτος: Είναι η δραματικότητα της μορφής. Αποτελείται από τρία μέρη, με στροφή (verse) και δύο επωδούς (choruses), γεγονός ασύνηθες για τέτοιου είδους συνθέσεις. Η μελωδία ανέρχεται σε υψηλή ενεργειακή στάθμη στην πρώτη επωδό (“το ’δερνε αγέρας…”). Δοκιμάστε να παίξετε την εισαγωγή αμέσως μετά το πρώτο chorus. Το τραγούδι θα μπορούσε να έχει τερματιστεί εκεί. Ωστόσο προστίθεται η δεύτερη επωδός, όπου μπορούμε να φανταστούμε έναν χορό αρχαίου δράματος να καταπραΰνει την ένταση (“παρ’ το στεφάνι μας…”) μέχρι ο πρωταγωνιστής να εκφέρει το υψηλής ενέργειας ρεφρέν (“εμείς θα ζήσουμε…”).

Στην παρακάτω φράση από τη ‘Δραπετσώνα’, φαίνεται η κατιούσα βηματική πορεία της φρυγικής μείζονας (με τονική τον φθόγγο Μι). Η έκτη της κλίμακας εμφανίζεται και με τις δύο φύσεις της: μικρή όταν κατέρχεται (νότα Ντο) και μεγάλη όταν ανέρχεται (νότα Ντο_δίεση). Παρατηρήστε την κίνηση της υποτονικής (νότα Ρε): μπορεί να οδηγείται είτε βηματικά προς τα κάτω (στην έκτη) είτε βηματικά προς τα πάνω (στην τονική). Δεν είναι μόνο αυτό. Η υποτονική είναι η κρίσιμη νότα, η οποία μπορεί να μας αποκαλύψει κρυμμένες συσχετίσεις. Δείτε πώς αρχίζει η φράση και δείτε τη συγχορδία που τη συνοδεύει στην πρώτη εναρμόνιση. Είναι η υποτονική (νότα Ρε) σε ρόλο μικρής εβδόμης πάνω από την τονική συγχορδία (E). Εισάγεται ελεύθερα, χωρίς προετοιμασία, σαν κραυγή (“Αχ,…”), έχοντας καταφανώς πεντατονικό άρωμα που παραπέμπει στα μπλουζ. Ας μείνουμε στην πρώτη εναρμόνιση. Θα προσμέναμε ο φθόγγος Σολ_δίεση (τρίτη της κλίμακας) να εναρμονιζόταν με την τονική συγχορδία Ε. Αντιθέτως, επιλέγεται η ελάσσονα συγχορδία της υποτονικής (Dm), η οποία έχει διπλή δράση: αποσταθεροποιεί τη μεγάλη τρίτη της μελωδίας (νότα Σολ_δίεση), τραβώντας τη προς τα κάτω (χαρακτηριστική blues έλξη), και επιπλέον ενοποιεί τα δύο τμήματα της φράσης σε ένα ενιαίο σύνολο. Είναι η εναρμόνιση των Θεοδωράκη και Χιώτη, που ακούγεται στην πρώτη ηχογράφηση με τον Μπιθικώτση. Ωστόσο, σήμερα έχει επικρατήσει η δεύτερη εναρμόνιση. Είναι περισσότερο κιβωτισμένη, απορρίπτει τη διαφωνία και το πεντατονικό άρωμα, ενώ διαχωρίζει τη μελωδική φράση σε δύο τμήματα. Γιατί προσπερνάμε το μάθημα του Χιώτη; Στα περάσματά του στο μπουζούκι, σε ολόκληρο το κομμάτι, η νότα Ρε ακούγεται ως εβδόμη πάνω από την τονική. Τι έχει συμβεί από τότε; Θα αναμέναμε σήμερα, με τόση εισαγόμενη ποπ στα αυτιά μας, να έχουμε συνηθίσει το άκουσμα. Μοιάζει η Ελλάδα του ’60 να ήταν περισσότερο εξωστρεφής. Ίσως δεν είναι τυχαίο που εκείνη την περίοδο επρόκειτο να εξαγάγει μουσικά μοτίβα και χορευτικούς ρυθμούς.

 

Παραθέτουμε στη συνέχεια το μουσικό κείμενο της εισαγωγής, με την εναρμόνιση της αρχικής ηχογράφησης (με τον Μπιθικώτση). Δεν είναι αυτή που χρησιμοποιείται σήμερα, αλλά ελπίζω να σας πείσω να τη δοκιμάσετε. Έχει προστεθεί παράλληλη δεύτερη φωνή, είτε σε διάστημα τρίτης πάνω από την κύρια γραμμή είτε σε διάστημα έκτης κάτω από αυτήν (εξαιρείται ο πρώτος φθόγγος του 2ου μέτρου). Σε αυτό το σημείο, ας δούμε τη σχέση μελωδίας-αρμονίας. Υφίσταται η παρανόηση ότι η αρμονία έχει ρόλο δευτερεύοντα και υποστηρικτικό. Δεν είναι, όμως, αυτή η μουσική πραγματικότητα. Σκοπός πάντοτε είναι να προωθείται η μουσική δράση. Επομένως, μελωδία και αρμονία όχι μόνο υποδύονται ανταγωνιστικούς ρόλους αλλά εξελίσσονται συχνά σε διαφορετικό ρυθμικό πλαίσιο. Θα παρατηρήσετε ότι οι μελωδικοί υποσχηματισμοί της εισαγωγής δεν συμπίπτουν πάντοτε με το ρυθμικό και αρμονικό πρότυπο του ζεϊμπέκικου. Δημιουργείται έτσι ένα είδος φραστικής συγκοπής, που αναστατώνει. Από τη δράση του ισοκράτη της τονικής συγχορδίας και από τη ρυθμική σύμπλεξη μελωδίας-αρμονίας παράγονται ενδιαφέρουσες συνηχήσεις, όπως αυτή της ελάσσονας υποτονικής πάνω από το φθόγγο της τονικής (Dm/E) και αυτή της μείζονας τονικής πάνω από το φθόγγο της μικρής δευτέρας (E/F).

 

Η Αρμονία στην Πράξη (Β), Κεφ.9ο: Χρωματικές Μείζονες Κλίμακες

Κλίμακες της ελληνικής μουσικής (5): Κατηγορίες με ελάσσονα τονική

Διακρίνουμε τρεις κατηγορίες κλιμάκων της ρεμπέτικης-λαϊκής μουσικής με ελάσσονα τονική συγχορδία: τις διατονικές ελάσσονες, τις αρμονικές ελάσσονες και τις χρωματικές ελάσσονες.

Η τρίτη κατηγορία (ΔΕ) περιλαμβάνει τις κλίμακες: (ΔΕ1) δωρική/αιολική ελάσσονα και (ΔΕ2) δωρική/φρυγική ελάσσονα. Η δωρική διακρίνεται από το φθόγγο της φυσικής έκτης, η αιολική από το φθόγγο της μικρής έκτης και η φρυγική από το φθόγγο της μικρής δευτέρας. Βασική πτώση είναι η σύνδεση υποτονικής - ελάσσονας τονικής, με μείζονα υποτονική στην περίπτωση της δωρικής/αιολικής κλίμακας και με ελάσσονα υποτονική στην περίπτωση της δωρικής/φρυγικής κλίμακας. Υποσχηματισμοί τετραχόρδων ή πενταχόρδων αναπτύσσονται με κέντρο σχεδόν κάθε βαθμίδα των δύο αυτών κλιμάκων (το πεντάχορδο της σχετικής μείζονας σχηματίζεται στην τρίτη βαθμίδα). Είναι, ίσως, η πιο σημαντική κατηγορία κλιμάκων της ελληνικής μουσικής με ευρεία χρήση και αμείωτη δημοτικότητα έως σήμερα.

 

Η τέταρτη κατηγορία (ΑΕ) περιλαμβάνει τις κλίμακες: (ΑΕ1) αρμονική ελάσσονα και (ΑΕ2) αρμονική ελάσσονα αυξημένης 4ης. Χαρακτηριστικό είναι το αρμονικό τετράχορδο της υψηλής περιοχής και για τις δύο κλίμακες, καθώς και ο φθόγγος της αυξημένης 4ης για τη δεύτερη κλίμακα. Βασική πτώση είναι η σύνδεση δεσπόζουσας - ελάσσονας τονικής. Θα μπορούσαμε να ενοποιήσουμε σε έναν και μόνο χάρτη τις δύο αυτές κλίμακες, αφού η όξυνση της τετάρτης έχει συνήθως παροδικό χαρακτήρα. Ωστόσο, διατηρούμε τον διαχωρισμό λόγω συμμετρίας ως προς τη δεύτερη κατηγορία (των χρωματικών μειζόνων) κλιμάκων. Υποσχηματισμοί τετραχόρδων ή πενταχόρδων αναπτύσσονται κυρίως με κέντρο την τρίτη, την τέταρτη (ΑΕ1) και την πέμπτη βαθμίδα.

 

Η πέμπτη κατηγορία (ΧΕ) περιλαμβάνει τις κλίμακες: (ΧΕ1) δωρική ελάσσονα αυξημένης 4ης, (ΧΕ2) αιολική ελάσσονα ελαττωμένης 4ης και (ΧΕ3) δωρική ελάσσονα ελαττωμένης 5ης. Οι χαρακτηριστικοί φθόγγοι δηλώνονται στα ονόματα των κλιμάκων. Παρόλο που οι τρεις αυτές κλίμακες δεν έχουν ισχυρή μεταξύ τους συγγένεια, τις κατατάσσουμε στην ίδια κατηγορία ως αναστροφές των χρωματικών μειζόνων κλιμάκων. Επιπλέον, μπορούμε να διακρίνουμε το βασικό πεντάχορδο της ΧΕ1 στην τρίτη βαθμίδα της ΧΕ3, καθώς και την πτωτική δράση της υποτονικής στις ΧΕ2 και ΧΕ3. Στην αρμονία της ΧΕ1 κυριαρχεί η αντίθεση της ελάσσονας τονικής με την ελαττωμένη συγχορδία που σχηματίζεται στην ίδια βαθμίδα (και επομένως στις βαθμίδες: έκτη, αυξημένη τετάρτη και μικρή τρίτη). Συχνά η ΧΕ1 συμπλέκεται με τη δωρική κλίμακα ή ο φθόγγος της τετάρτης εκφέρεται χωρίς αλλοίωση, ενώ στην αρμονία παράγεται το quartal άκουσμα της Isus πάνω από τον ισοκράτη της τονικής ή εμφανίζεται η μείζονα υποτονική συγχορδία. Η βασική αντίθεση στην ΧΕ2 και ΧΕ3 προέρχεται κυρίως από την αντιπαράθεση των πενταχόρδων που σχηματίζονται στην τονική και στην τρίτη βαθμίδα με τις αντίστοιχες αρμονίες τους: δωρικό και μείζον φρυγικό στην περίπτωση της ΧΕ2,  δωρικό και δωρικό #4ης στην περίπτωση της ΧΕ3. Σε καταληκτικές κατιούσες κινήσεις στην ΧΕ3, εμφανίζεται το ελαττωμένο ή λοκρικό πεντάχορδο.

 

Σε αυτό το σημείο ολοκληρώνεται η σύντομη αναφορά στις κλίμακες της ρεμπέτικης-λαϊκής μουσικής. Ελπίζουμε σε μελλοντικές δημοσιεύσεις, και με αφορμή συγκεκριμένα παραδείγματα, να μελετήσουμε περισσότερο αναλυτικά τη λειτουργία των μελωδικών και αρμονικών σχηματισμών τους.

Σύνδεσμοι:

Θησαυρός Μουσικών Κλιμάκων: Ελληνικοί Τρόποι

Η Αρμονία στην Πράξη (τ.Β΄), κεφ. 9ο: Δρόμοι της Ελληνικής Παραδοσιακής Μουσικής

< 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 >