Blog


Πρελούδιο από την Πρώτη Σουίτα για Τσέλο: Τονικός Χάρτης και Γενετική Ανάλυση (2)

Ποιος είναι, λοιπόν, ο αρμονικός μηχανισμός που μας επιτρέπει να επεκτείνουμε τη μουσική μας; Η συντακτική δομή ‘δεσπόζουσα προς τονική’ (V-I ή d-t) ή ‘προδεσπόζουσα προς δεσπόζουσα προς τονική’ (II-V-I ή pd-d-t) έχει μάλλον την ισχυρότερη προωθητική δράση στην αρμονία της κοινής πρακτικής. Ας δούμε πώς τη χρησιμοποιεί ο Μπαχ στο πρώτο τμήμα του ‘Πρελουδίου’ για να οριοθετήσει τις διακριτές περιοχές του τονικού χάρτη. Η βασική απλοποιημένη σειρά συγχορδιών έως την τονική νότα Σολ (εντός της έλλειψης, στο μέτρο 19) είναι: | G | D | Em | G |. Αν εφαρμόσουμε τη συντακτική δομή [pd-d-t] για όλες τις συγχορδίες της απλοποιημένης σειράς, κατασκευάζουμε την αρμονική της επέκταση: | G - C - D7 - G | Em - A7 - D | Am - B7 - Em | C - D7 - G |. Μας προσφέρονται, επιπλέον, οι εξής επιλογές: (α) η ελαττωμένη συγχορδία του προσαγωγέα (viiº7) στη θέση της δεσπόζουσας˙ (β) οποιαδήποτε μορφή της επιτονικής ή της υποδεσπόζουσας συγχορδίας στη θέση της προδεσπόζουσας. Προσέξτε τη δραματικότητα των μέτρων 11-14. Τι συμβαίνει εκεί; Στα μέτρα 11-12, αντιλαμβανόμαστε τη συγχορδία Am ως επιτονική, η οποία λαμβάνει τον τονισμό της από τη σχετική της υποκατάστατη δεσπόζουσα (G#º7). Στα αμέσως επόμενα μέτρα (13-14), η αίσθηση της Am μεταπλάθεται, καθώς αυτή μεταπίπτει στην προδεσπόζουσα συγχορδία της τονικής παράλληλης (Em). Κοιτάξτε το γλυπτό του 'Δρομέα' απέναντι από το Hilton της Αθήνας. Είναι μια μορφή σε κίνηση. Ποια είναι η ακριβής θέση και το ακριβές σχήμα της; Ομοίως, μια συγχορδία δεν έχει προκαθορισμένη και αμετάβλητη εντύπωση. Είναι στιγμιότυπο της μουσικής κίνησης, όπως ο 'Δρομέας', και αποκτά σημασία από το συμφραζόμενο. Είναι η αρμονική δράση της συντακτικής δομής που μετασχηματίζει το ρόλο μιας συγχορδίας. Στον ακόλουθο πίνακα, φαίνεται η χρήση της βασικής συντακτικής δομής στο πρώτο μέρος του ‘Πρελουδίου’.

 

Στο παρακάτω σχήμα, παρουσιάζεται ο τονικός χάρτης του πρώτου τμήματος του ‘Πρελουδίου’ υπό τη μορφή δεντροδιαγράμματος συντακτικής ανάλυσης. Μια συντακτική δομή μπορεί να εφαρμόζεται με επαναληπτικότητα (αναδρομικότητα) σε οποιοδήποτε ιεραρχικό επίπεδο. Ασφαλώς, στους κύριους κλάδους του δεντροδιαγράμματος εξαρτώνται οι βασικές συγχορδίες της συγκεκριμένης μουσικής κατασκευής, όπως τις έχουμε ήδη αναφέρει.

 

Στο δεύτερο τμήμα του ‘Πρελουδίου’ ενεργοποιείται η διαδικασία της τελικής πτώσης (V7-I). Μοιάζει να είναι περισσότερο στατικό, εξαιτίας της μεγάλης έκτασης της περιοχής της δεσπόζουσας. Τι μουσική θα μπορούσαμε να γράψουμε όταν το μόνο που φαίνεται να συμβαίνει είναι η καθυστέρηση της τρίτης της δεσπόζουσας συγχορδίας (Vsus-V); Και όμως, ακόμα και σε αυτήν την περίπτωση, ο Μπαχ αξιοποιεί την προωθητική δύναμη της βασικής συντακτικής δομής για να δημιουργήσει μια “όμορφη αρμονική ιστορία”. Παρατηρήστε ότι η πρώην τονική συγχορδία (G) έχει αλλάξει ρόλο: είναι τώρα η υποδεσπόζουσα συγχορδία στην περιοχή της δεσπόζουσας (IV of V). Σε όλες τις σημαντικές φάσεις του δευτέρου τμήματος χρησιμοποιείται η βασική συντακτική δομή. Είναι: ο τονισμός της υποδεσπόζουσας της δεσπόζουσας (μέτρο 25)˙ η πτώση στη δεσπόζουσα με πλήρες συντακτικό σχήμα (μέτρα 26-29)˙ το πεντάλ της επιτονικής και η εμφατική έλευση της τρίτης της δεσπόζουσας (μέτρα 37-38)˙ η επιβεβαίωση της δεσπόζουσας και η τονική κατάληξη (μέτρα 39-42). Στο δεντροδιάγραμμα συντακτικής ανάλυσης περιλαμβάνονται οι σημαντικότερες φάσεις του δευτέρου τμήματος (έχουν αφαιρεθεί κάποιες επαναλήψεις προς όφελος της οικονομίας του γραφήματος).

 

Υπάρχουν ορισμένες απολαυστικές στιγμές του δευτέρου τμήματος που θέλω να μοιραστώ μαζί σας. Δείτε τα μελωδικά σχήματα πάνω από τις εμφανίσεις της πρώην τονικής G (μ: 24, 26). Σας θυμίζουν κάτι; Ναι, είναι μελωδικές εκφράσεις της διπλής αρμονικής μείζονας (re-mib-fa#-sol-la-sib-do#-re). Ο Μπαχ ξέρει να βρίσκει τον modal εαυτό του όταν απαιτείται χιούμορ και διασκέδαση. Στο πεντάλ της επιτονικής (στο οποίο οδηγούμαστε με μια fauxbourdon βηματική κίνηση) χρησιμοποιείται η τεχνική bariolage, κατά την οποία εναλλάσσεται το άκουσμα της ίδιας νότας (π.χ. Λα) μεταξύ δύο διαφορετικών χορδών, δημιουργώντας έτσι ηχοχρωματική αντίθεση. Περισσότερο αγαπημένη στιγμή είναι το άκουσμα της πλάγιας σχέσης υποδεσπόζουσας-τονικής πάνω από το πεντάλ της πέμπτης (G/A - D7(omit3)/A), η οποία φαίνεται να προαναγγέλλει κάποιες συνηχήσεις της σύγχρονης ποπ. Υπάρχει πολλή χαρά εδώ. Αλλά ας μιλήσουμε για τη γενικότερη αίσθηση ολόκληρου του κομματιού. Πόσο πιο αισιόδοξη μπορεί να είναι μια μουσική; Μήπως είναι αυτό τελικά το μυστικό του ‘Πρελουδίου’; Να προσφέρει μια σχεδόν φαρμακευτική δόση οπτιμισμού και καλής διάθεσης;

Αρμονική Σύνταξη
Η Αρμονία στην Πράξη: Κεφάλαιο 4: Δευτερεύουσες Δεσπόζουσες Συγχορδίες

Βασική Βιβλιογραφία Γενετικής Ανάλυσης
- Lerdahl, Fred and Ray Jackendoff (1983). A Generative Theory of Tonal Music. MIT Press.
- Lerdahl, Fred (2001). Tonal Pitch Space. Oxford University Press.

Πρελούδιο από την Πρώτη Σουίτα για Τσέλο: Τονικός Χάρτης και Γενετική Ανάλυση (1)

Ας υποθέσουμε ότι γνωρίζουμε μερικές βασικές συγχορδίες στην κιθάρα ή το πιάνο και θέλουμε να γράψουμε μουσική. Πώς προχωρούμε; Με ποιον τρόπο θα βάλουμε τις συγχορδίες στη σειρά; Υπάρχει κάποιος μυστικός ενεργειακός μηχανισμός που αυξάνει τη δραματική ένταση ή την απομειώνει; Η απάντηση είναι καταφατική. Υπάρχουν οι συντακτικοί κανόνες της κοινής πρακτικής, μέσω των οποίων σχηματοποιείται η αρμονική κίνηση και η φόρμα. Ας πάρουμε το μάθημά μας από τον Μπαχ. Πίσω από τη μουσική του κρύβεται μια αυστηρή γεωμετρία και μια ‘παιδαγωγική’ εμμονή στην τήρηση του συντακτικού. Θα αναλύσουμε το ‘Πρελούδιο’ από την ‘Πρώτη Σουίτα για Τσέλο’. Εμφανέστατα, το κομμάτι αποτελείται από δύο τμήματα (η διαχωριστική τομή επισημαίνεται από την κορώνα του μέτρου 22). Στο μουσικό κείμενο που ακολουθεί, εξάγονται οι συγχορδίες του ‘Πρελουδίου’.

 

Στη βιβλιογραφία, θα συναντήσουμε ενδεχομένως διαφορετικές εκφράσεις για κάποιες συγχορδίες του δευτέρου τμήματος. Ωστόσο, η συνολική εικόνα δεν διαφοροποιείται. Ο καταιγισμός των συγχορδιών δεν μπορεί να αποκρύψει τη βασική συντακτική δομή. Ποια είναι αυτή; Στο πρώτο τμήμα η τονική επεκτείνεται και κινείται προς τη δεσπόζουσα (μισή πτώση στην κορώνα), ενώ στο δεύτερο τμήμα η δεσπόζουσα επεκτείνεται και επιστρέφει στην τονική. Η κίνηση προς τη δεσπόζουσα αυξάνει την αρμονική ένταση, ενώ η κίνηση προς την τονική την αποκλιμακώνει. Μα, δεν συμβαίνουν μετατροπίες; Ναι, ορίζονται επιμέρους τονικές περιοχές. Όμως, όλα τα συμβάντα προσδιορίζονται από τη σχέση τους με την τονική αφετηρία και την τονική κατάληξη. Για παράδειγμα, είναι τόσο ισχυρή η αίσθηση της τονικής που τη διακρίνουμε να σκιαγραφείται και να προαναγγέλεται ακόμα και στις τελευταίες  πέντε νότες του μέτρου 14. Δοκιμάστε το άκουσμα. Από αυτό ακριβώς το φαινόμενο, να μην εξασθενίζει η αίσθηση της τονικής, έχει προέλθει η αντίληψη του ενιαίου τονικού χάρτη. Μπορούμε να δούμε τη συνοπτική εκδοχή του στο επόμενο γράφημα. Στο πρώτο τμήμα, βαδίζουμε διαδοχικά από την περιοχή της τονικής (μέτρα: 1-4) προς την περιοχή της δεσπόζουσας (μέτρα: 5-10) και της επιδεσπόζουσας ή τονικής παράλληλης (μέτρα: 11-14). Στη συνέχεια επαναφέρεται η τονική (μέτρα: 15-19) και καταλήγουμε εκ νέου στη δεσπόζουσα (μέτρα: 20-22(2)). Το δεύτερο τμήμα είναι περισσότερο στατικό. Ουσιαστικά αποτελεί προέκταση της δεσπόζουσας συγχορδίας (μέτρα: 22(3)-41), ενώ το άκουσμα της τονικής επανέρχεται στο καταληκτικό μέτρο (42). Φυσικά, η τονική κυριαρχεί και στα δύο τμήματα: στο πρώτο ως αφετηρία και απομάκρυνση, στο δεύτερο ως επιστροφή και τελική πτώση.

 

Επομένως, ολόκληρη η συγχορδιακή κίνηση του 'Πρελουδίου' απλοποιείται στη συγχορδιακή σειρά: | G - D - Em - G - D7 | D7 - G |. Ωστόσο, σε μια τονική κατασκευή, κάθε συγχορδία δεν σχετίζεται υποχρεωτικά με την αμέσως προηγούμενή της. Δείτε τη διαχωριστική γραμμή των δύο τμημάτων. Μπορείτε να διαπιστώσετε πόσο διαφορετικά ακούγεται η δεσπόζουσα συγχορδία εκατέρωθεν (ο Μπαχ έχει φροντίσει να εντείνει τη διαφορά στο άκουσμα, ακόμα και μέσω της συγχορδιακής διάταξης). Αυτή ακριβώς η ιεραρχική σχέση των αρμονικών συμβάντων, όπως φαίνεται στο προηγούμενο γράφημα, είναι η τονική αφήγηση του συγκεκριμένου κομματιού.

[Συνεχίζεται στην επόμενη δημοσίευση]

Πρελούδιο από την Πρώτη Σουίτα: Ο Μπαχ, το τσέλο και η μουσική

Αν ερχόταν ένας επισκέπτης από μακριά και ρωτούσε “τι είναι μουσικό όργανο;”, θα απαντούσα αμέσως “κοίταξε το τσέλο”. Νομίζω ότι και στην ερώτηση “τι είναι μουσική;”, θα έλεγα πάλι “άκουσε το τσέλο”. Να παίζει ίσως το χαρακτηριστικότερο κομμάτι, το ‘Πρελούδιο’ από την Πρώτη Σουίτα. Ο Μπαχ έγραψε τις έξι Σουίτες για τσέλο, όταν εργαζόταν ως Capellmeister στην αυλή του πρίγκιπα Λεοπόλδου στο Καίτεν (1717-23). Όντας αποδεσμευμένος από την υποχρέωση να συνθέτει θρησκευτικά έργα, ο μεγάλος δημιουργός μπόρεσε να στρέψει την προσοχή του σε μικρά ορχηστρικά σύνολα και σε σολιστικά όργανα. Είναι εντυπωσιακό αυτό που επινόησε. Πρώτο επίτευγμα: Εξύψωσε ένα άσημο όργανο συνοδείας, όπως ήταν μέχρι τότε το τσέλο, σε διακεκριμένο σολιστικό. Δεύτερο επίτευγμα: Παρουσίασε αυτό που θα χαρακτηρίζαμε ‘υπόδειγμα (ίσως ‘επιτομή’) δεξιοτεχνίας’. Με τι δέος, αλήθεια, πλησιάζουν διάσημοι τσελίστες αυτά τα έργα˙ δέος που εκτείνεται έως την άρνηση. Τρίτο και σημαντικότερο επίτευγμα: Δημιούργησε το μέγιστο από το ελάχιστο. Από ένα μόνο όργανο και από μία μόνο μελωδική γραμμή παρήγαγε σχεδόν μια ορχηστρική μουσική ύφανση - με κύρια μελωδία, αντι-μελωδία, μπάσο, εκλεπτυσμένη αρμονία, ρυθμικό σχεδιασμό, rubato εκφραστικότητα - όλο αυτό το ηχητικό μείγμα που θα αντιλαμβανόμασταν σήμερα ως μουσική.

Στο βίντεο, ο Yo Yo Ma παίζει το Πρελούδιο από τη Σουίτα Αρ.1. Ας αναφέρουμε ότι το ‘Πρελούδιο’ είναι μάλλον από τα απλούστερα κομμάτια των Σουιτών. Εξερευνήστε αυτά τα έργα. Θα σας συναρπάσει το ρυθμικό design και η αριστοτεχνικότητα της μουσικής γραφής. Οι δύο τελευταίες Σουίτες θέτουν ισχυρές προκλήσεις και μουσικολογικά ερωτήματα. Οι αγαπημένες μου ηχογραφήσεις του ‘Πρελουδίου’ είναι εκείνες με τον Yo Yo Ma (1982), την Jacqueline du Pré (1962) και τον Jaap ter Linden (1992, 2006)˙ όλες στην αργή και μη νευρώδη όψη της μουσικής, που παρέχει στο όργανο τη δυνατότητα να πάλλεται και να απελευθερώνει τις ηχητικές του εκφάνσεις. Αυτή όμως είναι μια προσωπική γνώμη, μη δώσετε σημασία. Ο Yo Yo Ma χρησιμοποιεί στις ηχογραφήσεις μπαρόκ μουσικής το Davidov Stradivarius που κατείχε προγενέστερα η du Pré. Ένα παρόμοιο όργανο, το Duport Stradivarius που χρησιμοποιούσε ο Rostropovich, είχε αξία περίπου 20 εκατομμυρίων δολαρίων. Τα ανεκτίμητα αυτά όργανα είναι πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας. Δικαίως αγοράζονται και φυλάσσονται από Ιδρύματα, τα οποία εκχωρούν τη χρήση τους σε μουσικούς που μπορούν να δαμάσουν τον ήχο τους και να συναρπάσουν το ακροατήριο. Όμως, αν έχει αξία το ερώτημα, είναι το τσέλο που κέντρισε τον Μπαχ ή είναι ο Μπαχ που εμφύσησε στο όργανο τη φωνή του;

   

 

Η μουσική του ‘Πρελουδίου’, σε αντιγραφή μάλλον της Άννας Μαγδαληνής Μπαχ.

 

Στον παρακάτω πίνακα σημειώνονται οι ανοικτές χορδές του τσέλου και η έκτασή του. Ασφαλές μαθητικό άνω όριο είναι η νότα Α4. Επίσης, σημειώνονται ενδεικτικά διάφοροι τύποι τριπλών και τετραπλών κρατημάτων (triple and quadruple stops) με ασφαλές άνω όριο τη νότα G4 [- Kent Kennan: The Technique of Orchestration. Prentice Hall, 2001. - RJ Miller: Contemporary Orchestration. Routledge, 2015.].

 

Μπορούμε να διακρίνουμε στα τέσσερα πρώτα μέτρα του ‘Πρελουδίου’ το μοτίβο της μελωδίας (υψηλή φωνή), την αντι-μελωδία (μεσαία φωνή) και το πεντάλ του βασίμου. Από την υπέρθεση των τριών φωνών δημιουργούνται οι συγχορδίες. Ως ρυθμική περιβάλλουσα μπορούμε να φανταστούμε κάποιες εκδοχές του 16-beat drum style.

 

Στην ταινία ‘Master and Commander’ (2003), ο πολέμαρχος Aubrey (Russell Crowe) μαζί με τον φίλο του επιστήμονα Dr. Maturin (Paul Bettany) οδηγούν στα πέρατα του κόσμου το πολεμικό πλοίο ‘Surprise’ ενάντια στον άπιαστο στόχο τους, το διαβολικό πλοίο ‘Αcheron’. H ανθρωπότητα μπορεί να εκπλήττει τον εαυτό της όταν επιδεικνύει θέληση, μαχητικότητα και επινοητικότητα. Ωστόσο, ο ‘Αχέροντας’ πάντοτε θα διαφεύγει και θα μετατοπίζει τον ορίζοντα των στόχων της. Στο βίντεο που ακολουθεί, εκτυλίσσεται η ‘σκηνή των νησιών Γκαλαπάγκος’. Προσέξτε την αντίθεση. Στην οπτική διάσταση, το πλήρωμα και ο επιστήμονας μπορούν να δουν πίσω στο χρόνο, μέσω της ανέπαφης φύσης, και να υποθέσουν την ταπεινή, γήινη-ζωική καταγωγή του ανθρώπινου είδους. Μερικές δεκαετίες αργότερα θα ακολουθούσε το περισσότερο σοκαριστικό και επαναστατικό (έως σήμερα) κείμενο. Είναι εκείνο της 'Θεωρίας της Εξέλιξης' του Δαρβίνου, με το οποίο αρνείται ακόμα να συμφιλιωθεί σημαντικά μεγάλο μέρος του ανθρώπινου κόσμου. Όμως, στην ηχητική διάσταση της σκηνής, ακούγεται ένα μέγιστο νοητικό επίτευγμα, το ‘Πρελούδιο’ για τσέλο του J.S.Bach (παίζει ο Yo Yo Ma). Τα ανθρώπινα πλάσματα φαίνεται να έχουν μέσα τους τη θεία πνοή της δημιουργίας. Ζωικότητα και δημιουργικότητα, με αυτή τη σύμμειξη πορευόμαστε.

   

 

J.S.Bach: 6 Cello Suites

< 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 >