Blog


Το μυστήριο των βουλγαρικών φωνών (1): Πώς κατασκευάζεται ένα brand name;

Πόσο πιθανό θα ήταν να μας γοητεύσει ολοκληρωτικά, και από την πρώτη στιγμή, μια μουσική που δεν θα περιλαμβανόταν στο σύνηθες εύρος των καθημερινών μας ακουσμάτων; Ακόμα περισσότερο, πόσο πιθανό θα ήταν να μας αιχμαλώτιζε η μουσική ενός χορωδιακού συνόλου γυναικών με παραδοσιακές φορεσιές; Αυτό, όμως, είναι το “μυστήριο των βουλγαρικών φωνών”. Ο ήχος τους παράγει μια εμπειρία αποκάλυψης. Μοιάζει να ανασύρει αρχέγονες δυνάμεις από τα βάθη του εαυτού μας. Η αίσθηση είναι απόκοσμη, αλλά οικεία ταυτοχρόνως. Ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της μουσικής; Παρατηρούμε εύκολα, στο μουσικό κείμενο, τα στοιχεία φολκλορικού τύπου: όπως τις τροπικές μελωδικές γραμμές, τον ισοκράτη και τα μεικτά μέτρα. Όμως οι παράλληλες κινήσεις, οι συνηχήσεις διαστημάτων τετάρτης και δευτέρας, η μεταβολή των τετραχόρδων, καθώς και η συνολική πανδιατονική οργάνωση υπενθυμίζουν τεχνικές της νεοτονικότητας. Το μυστικό, ωστόσο, έγκειται στην κατασκευή του ηχοχρώματος. Οι χορωδιακές φωνές εκφέρονται με ανοικτό διαπεραστικό τρόπο και πλήρη αντηχητικότητα, χωρίς βιμπράτο, ενώ χρησιμοποιούνται τρίλιες, γλωττιδικοί καλλωπισμοί, ηχο-ομιλητικές εντυπώσεις και φαλτσέτο. Οι επάλληλες στρώσεις και οι μεταβολές στο τέμπο, στην ένταση και την υφή δημιουργούν την ψευδαίσθηση ορχηστρικού ήχου. Στο βίντεο,  το σύνολο ‘Μεγάλες Φωνές της Βουλγαρίας - Γυναικεία Χορωδία’ τραγουδά τη σύνθεση ‘Pilentse Pee’ (Ένα αηδόνι τραγουδά) του Κρασιμίρ Κιουρκτσίισκι (μαθητή του Σοστακόβιτς), υπό τη διεύθυνση του Ίλια Μιχαήλοφ.

   

 

Η αρχή του μουσικού κειμένου

www.voxbulgar.com

Μετά το τέλος του Πολέμου, το επιβληθέν κομμουνιστικό καθεστώς της Βουλγαρίας ήθελε να προωθήσει την κατασκευή μιας μουσικής γλώσσας που θα βασιζόταν στην παραδοσιακή μουσική, μάλλον για να αυξήσει τη λαϊκή αποδοχή και να ενισχύσει την εθνική συνοχή. Δημιουργήθηκαν αντίστοιχα μουσικά σύνολα από μουσικούς και τραγουδιστές, ενώ οι μουσικές συνθέσεις ακολούθησαν το στυλ ενός πρωτοπόρου σε αυτόν τον τομέα, του Φίλιπ Κούτεβ, ο οποίος επεξεργαζόταν παραδοσιακά μουσικά στοιχεία με έντεχνο ύφος. Προέκυψε έτσι ένα νέο μουσικό είδος, το οποίο θα ανακάλυπτε ο περιηγητής ελβετός μουσικολόγος Marcel Cellier. Ανέλαβε την παραγωγή της πρώτης ηχογράφησης το 1975, υπό τον τίτλο ‘Le Mystère de Voix Bulgares’.  Η διάδοσή του, όμως, ήταν περιορισμένη στα όρια ενός μικρού κύκλου ενθουσιωδών ακροατών. Όταν το υλικό επανεκδόθηκε το 1986, υπό διαφορετική εταιρική ετικέτα, προκάλεσε εξαιρετικές εντυπώσεις και σημείωσε μεγάλες πωλήσεις. Η βουλγαρική μουσική είχε δώσει τις συστάσεις της στο παγκόσμιο κοινό και τα μουσικά της σύνολα κατακλύζονταν στο εξής με προσκλήσεις για διεθνείς παρουσιάσεις. Είχε επιτευχθεί πλέον η δημιουργία ενός brand name. Προτάσεις συνεργασίας προσφέρθηκαν σε βούλγαρους μουσικούς, προκειμένου να αναλάβουν τη σύσταση και εκπαίδευση φωνητικών συνόλων σύμφωνα με το στυλ του 'Μυστηρίου'. Το βραβείο Γκράμυ (1989) θα επισφράγιζε αυτή τη θριαμβευτική πορεία, σχεδόν ταυτόχρονα με την επιστροφή της Βουλγαρίας στη δημοκρατία.

Ας πάρουμε τα μαθήματά μας από τους αγαπητούς γείτονες. Επιθυμούμε να δημιουργήσουμε ένα πολιτιστικό προϊόν ευρείας διάδοσης που θα αποφέρει πλούτο, ευκαιρίες εργασίας και αναγνώριση; Μάλλον θα χρειαστούν τρία συστατικά για μια συντονισμένη δράση: (α) ένας πολιτιστικός μηχανισμός αρχικού σχεδιασμού και χρηματοδοτικής υποστήριξης (από ιδιώτες, πολιτιστικά ιδρύματα ή οργανισμούς)˙ (β) η προσέλκυση και η συνεργασία ικανών και ταλαντούχων από διάφορους τομείς που θα επινοήσουν, μέσω της αξιοποίησης κατάλληλης πρώτης ύλης και της προϋπάρχουσας εμπειρίας, το καινοτόμο προϊόν˙ (γ) ένας παραγωγός που θα σχηματοποιήσει το τελικό προϊόν, θα το τοποθετήσει και θα το προωθήσει στην αγορά. Υπάρχει ακόμα κάτι να ζηλέψουμε στα βουλγαρικά φωνητικά σύνολα: είναι ο επαγγελματισμός, η τεχνική κατάρτιση και η μουσική τους απόδοση. Πριν από αρκετά χρόνια, ένας σπουδαίος έλληνας συνθέτης προηχογραφούσε κάποιο έργο του που προοριζόταν για διεθνή εκτέλεση. Καθώς η συνεργαζόμενη ελληνική χορωδία αδυνατούσε να ανταποκριθεί σε ανεκτό χόρδισμα και στοιχειώδη απόδοση, παρατηρούσαμε να οργανώνεται ειδική αεροπορική μεταφορά προκειμένου ένα φωνητικό σύνολο από τη Βουλγαρία να αναλάμβανε και να διεκπεραίωνε εντός συντόμου χρόνου την απαιτούμενη εργασία. Φαντάζομαι ότι, στο εγγύς μέλλον, οι μουσικές μας σχολές και τα μουσικά μας ιδρύματα θα προσκαλέσουν τεχνίτες και αρχιμουσικούς από τη γειτονική χώρα, προκειμένου να αναπτύξουμε αντίστοιχου επιπέδου χορωδιακά σχήματα. Στο βίντεο, βουλγαρικό φωνητικό σύνολο γυναικών (υπό τη διεύθυνση της Κάτιας Μπαρούλοβα) τραγουδά τη χαρακτηριστική σύνθεση ‘Kafal Sviri’ (Ο αυλός παίζει) του Πέταρ Λιόντεφ, η οποία περιλαμβανόταν στον δεύτερο δίσκο των ‘Βουλγαρικών Φωνών’ που κέρδισε το Grammy Award.

   

 

Η αρχή του μουσικού κειμένου

www.voxbulgar.com

Αυτό το είδος βουλγαρικής μουσικής έχει εμπνεύσει αρκετές παραγωγές. Aποσπάσματα του ‘Pilentse Pee’, για παράδειγμα, έχουν ενσωματωθεί στα κομμάτια ‘Breathing’ του Jason Derulo και ‘Touched’ της μπάντας VAST.

   
   

 

Διαθεματικές εξερευνήσεις με την εφαρμογή Audacity: Ιδιότητες του μουσικού ήχου

Η εφαρμογή Audacity μας προσφέρει τη δυνατότητα να σχεδιάσουμε μια δραστηριότητα μελέτης των φυσικών χαρακτηριστικών του μουσικού ήχου, η οποία μπορεί να πραγματοποιηθεί σε μια γυμνασιακή ή ωδειακή τάξη. Τακτικός στόχος του εγχειρήματος (project) είναι ο υπολογισμός της συχνότητας ενός μουσικού τόνου και η εξαγωγή του αρμονικού φάσματος. Πού αποβλέπει αυτή η δραστηριότητα; (1) Να είμαστε σε θέση να χρησιμοποιούμε την οπτική παράσταση ενός ηχητικού συμβάντος για να συγκρίνουμε ηχοχρώματα από διαφορετικές πηγές. (2) Να γνωρίσουμε τη διαστηματική σχέση των φθόγγων που απαρτίζουν την αρμονική στήλη. Ο εξοπλισμός μας περιλαμβάνει έναν φορητό υπολογιστή με ενσωματωμένο μικρόφωνο, στον οποίο έχουμε εγκαταστήσει το λογισμικό Audacity. Με αυτόν τον εξοπλισμό καταγράφουμε και αναλύουμε ήχους από διάφορα μουσικά όργανα. Περιγράφουμε ακολούθως τη διαδικασία.

Βήμα 1ο: Ενεργοποιούμε στον υπολογιστή την εφαρμογή Audacity και ηχογραφούμε τον φθόγγο που παράγεται από μια πλαστική μαθητική φλογέρα (recorder soprano). Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ένα οκτάχρονο κοριτσάκι παίζει στη φλογέρα τη νότα Σολ (τρεις πρώτες οπές κλειστές με την πίσω οπή κλειστή).

 

Βήμα 2ο: Χρησιμοποιούμε το 'εργαλείο της μεγέθυνσης' για να “απλώσουμε” το ηχητικό σήμα. Μπορούμε τώρα ευκρινέστερα να παρατηρήσουμε τα χαρακτηριστικά της κυματομορφής. Το γραμμοσκιασμένο τμήμα ορίζει το μήκος κύματος, δηλαδή το στοιχειώδες (μη επαναλαμβανόμενο) τμήμα που αντιστοιχεί σε έναν πλήρη κύκλο μεταβολής της πίεσης. Πρακτικά, είναι η απόσταση ανάμεσα σε δύο διαδοχικά μέγιστα ή ελάχιστα της πίεσης. Στο χαμηλότερο παράθυρο αναγράφεται ο χρόνος της περιόδου, δηλαδή το χρονικό διάστημα που απαιτείται για να ολοκληρωθεί μία πλήρη κίνηση. Μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι η κυματομορφή που εξετάζουμε, ως σύνθετος ήχος, δεν έχει την “ομαλή” κυκλική παράσταση ενός απλού (ημιτονοειδούς) ήχου.

 

Βήμα 3ο: Η συχνότητα είναι το αντίστροφο της περιόδου: f = 1/T. Για να αποφύγουμε ωστόσο λάθη υπολογισμού που οφείλονται στη διακριτική ικανότητα της εφαρμογής (αφού ο χρόνος μίας περιόδου είναι αρκετά μικρός), είναι προτιμότερο να επιλέξουμε μεγαλύτερο αριθμό κύκλων και να εργαστούμε με τους αντίστοιχους χρόνους. Στην περίπτωσή μας, έχουμε επιλέξει οκτώ πλήρεις κύκλους (8 μήκη κύματος). Ο αντίστοιχος χρόνος ολοκλήρωσής τους είναι 0.010 sec (δέκα χιλιοστά του δευτερολέπτου). Επομένως, ο χρόνος μίας περιόδου είναι [ 0.010 ÷ 8 ] ή 1.25 ms (0.00125 s). Το αντίστροφο πηλίκο μάς δίδει τη συχνότητα του ήχου, η οποία είναι [8 ÷ 0.010] ή 800 Hz. Συγκρίνοντας το αποτέλεσμα με τον πίνακα μουσικών φθόγγων και συχνοτήτων που έχουμε ενθέσει κάτω από το παράθυρο του Audacity, διαπιστώνουμε ότι η ευρεθείσα συχνότητα αντιστοιχεί (κατά προσέγγιση) στον μουσικό φθόγγο G5 (ο οποίος βρίσκεται μία ογδόη και μία καθαρή πέμπτη υψηλότερα από το μεσαίο Ντο).

 

Βήμα 4ο: Σύμφωνα με τον Μετασχηματισμό Φουριέ, ένα περιοδικό σήμα μπορεί να αποσυντεθεί σε μια άπειρη σειρά απλών περιοδικών σημάτων. Μπορούμε να δούμε την γραφική παράσταση του φάσματος του καταγεγραμμένου ηχητικού σήματος, αν στο κυρίως μενού του Audacity επιλέξουμε 'Analyze' και στη συνέχεια 'Plot Spectrum'. Η εφαρμογή ενεργοποιεί FFT αλγόριθμο (Fast Fourier Transform algorithm) για να ανασυνθέσει το ηχητικό σήμα από μια σειρά απλούστερων συστατικών, με την ελάχιστη δυνατή παραμόρφωση.

 

Στο νέο παράθυρο που ανοίγει, παρουσιάζεται η φασματική απεικόνιση του ηχητικού σήματος. Στον οριζόντιο άξονα αναγράφονται συχνότητες (σε Hz) ενώ στον κάθετο άξονα αναγράφονται επίπεδα πίεσης (σε dB). Θα διαπιστώσουμε ότι ο δρομέας (κέρσορας) “κλειδώνει” σε κάθε κορυφή (peak) του φάσματος. Στο παράθυρο της κορυφής (Peak), διαβάζουμε κατά σειρά τις ενδείξεις της συχνότητας, του μουσικού φθόγγου και της στάθμης πίεσης. Η πρώτη κορυφή αντιστοιχεί σε συχνότητα 802 Hz. Συμπίπτει σχεδόν με την τιμή της συχνότητας που υπολογίσαμε στο δεύτερο βήμα. Εντός παρενθέσεως, αναγράφεται ο μουσικός φθόγγος που αντιστοιχεί σε αυτή την τιμή της συχνότητας. Στην περίπτωσή μας είναι ο φθόγγος G5, με στάθμη πίεσης -6.8 dB. Αν μετακινήσουμε το δρομέα ώστε να κλειδώσει διαδοχικά σε κάθε υψηλή κορυφή του φάσματος, θα παρατηρήσουμε ότι οι αντίστοιχοι μουσικοί φθόγγοι σχηματίζουν την αρμονική στήλη. Aναγράφονται οι ενδείξεις: G5, G6, D7, G7, B7, D8, F8, G8, A8 κλπ. Η δεύτερη αρμονική έχει διπλάσια συχνότητα από την πρώτη (θεμελιώδη), η τρίτη αρμονική έχει τριπλάσια συχνότητα από την πρώτη κ.ο.κ. Οι στάθμες πίεσης των αρμονικών διαμορφώνουν με μοναδικό τρόπο αυτό που ονομάζουμε ‘χρώμα’ του ήχου. Στο συγκεκριμένο γράφημα παρατηρούμε την ιδιαίτερη ενίσχυση των περιττών αρμονικών 3 και 5. Αναφέρουμε τον 'κανόνα του δέκα', σύμφωνα με τον οποίο διαφορά στάθμης 10 dB σημαίνει 10 φορές ισχυρότερο ή ασθενέστερο ήχο. Στο γράφημά μας, η έκτη αρμονική (D8) έχει διαφορά στάθμης 30 dB από την πρώτη αρμονική˙ επομένως, ακούγεται 1000 φορές ασθενέστερα. [Προέκταση: Μπορείτε τώρα να συγκρίνετε τα φάσματα διαφορετικών ηχητικών πηγών ή τα φάσματα διαφορετικών φωνηέντων της ομιλίας. Τι παρατηρείτε;]

 

Θα συναντήσουμε αρκετές φορές στη θεωρητική μας μελέτη τη σειρά των αρμονικών. Είναι απαραίτητη γνώση στη σπουδή της Οργανογνωσίας και της Ενορχήστρωσης. Ας δούμε έναν εύκολο τρόπο απομνημόνευσης των διαστηματικών σχέσεων των δεκαέξι πρώτων αρμονικών. Θα χωρίσουμε τη σειρά σε τρία τμήματα: στο πρώτο τμήμα περιέχεται η καθαρή ογδόη και η καθαρή πέμπτη˙ στο δεύτερο τμήμα περιέχεται η δεσπόζουσα συγχορδία˙ στο τρίτο τμήμα περιέχεται η ακουστική κλίμακα, δηλαδή η λυδική με μικρή εβδόμη (overtone or acoustic scale). Αν προσθέσουμε τον προσαγωγέα και τη θεμέλιο, έχουμε την αρμονική στήλη. Επομένως, στο χαμηλότερο τμήμα κυριαρχούν τα καθαρά διαστήματα ογδόης και πέμπτης, στο μεσαίο τμήμα υπερτερούν τα διαστήματα τρίτης και στο υψηλότερο τμήμα τα διαστήματα δευτέρας. Επισημαίνουμε ότι οι αρμονικές 7, 11, 13 και 14 μιας φυσικής αρμονικής στήλης (σημειώνονται με συμπαγή κεφαλή στην παρακάτω εικόνα) παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη απόκλιση από τους αντίστοιχους φθόγγους του συγκερασμένου χορδίσματος.

 

Συνδέσεις

- Μουσική Θεωρία και Πρακτική: Προσαρτήματα: XIII. Ιδιότητες του Ήχου, σελ. 185

- Ασκησιολόγιο 2 για τη Μουσική Θεωρία: Διαστήματα: Σύνθετα Διαστήματα: Άσκηση 36: Αρμονική Στήλη, σελ. 31

 

Προεκτάσεις

Στο λογισμικό μας, μπορούμε να επιλέξουμε τη φασματική απεικόνιση για το καταγεγραμμένο ηχητικό συμβάν, αντί της κυματικής παράστασης. Στον πίνακα ελέγχου του καναλιού (Audio Track), ενεργοποιούμε την εντολή ’Spectrogram’ (Φασματογράφημα). Στον κάθετο άξονα του φασματογραφήματος σημειώνονται οι συχνότητες ενώ στον οριζόντιο άξονα ρέει ο χρόνος. Τα χρώματα δηλώνουν διαφορετικές περιοχές πίεσης για τις συστατικές συχνότητες του καταγεγραμμένου ήχου: άσπρη, κόκκινη, ματζέντα, μωβ, γαλάζια και γκρι (κατά διαβάθμιση από την ισχυρότερη προς την ασθενέστερη). Μπορούμε να δούμε στο φασματογράφημα της νότας Σολ που έχει παραχθεί από μαθητική φλογέρα την παράσταση των τριών πρώτων αρμονικών με λευκό χρώμα. Από τις Ρυθμίσεις (Preferences) στο μενού Audacity, έχουμε τη δυνατότητα να ορίσουμε διαφορετικές παραμέτρους υλοποίησης του φασματογραφήματος.

 

Το φασματογράφημα μάς προσφέρει μια σημαντική αφορμή για να προχωρήσουμε την σκέψη μας. Πώς θα ήταν η μουσική αν στον πυρήνα της δεν υπήρχε η επεξεργασία του μοτίβου αλλά οι μεταμορφώσεις του ηχοχρώματος; Πόσο φιλική θα ακουγόταν στα αυτιά μας μια τέτοια ηχοχρωματική ή φασματική μουσική; Στην καθημερινή μας εμπειρία, ίσως ερχόμαστε σε επαφή με στατικές μουσικές καταστάσεις κατά τις οποίες μεταβάλλεται μόνο το ηχόχρωμα. Μα και η ομιλία είναι ένα είδος φασματικής μουσικής, αφού δεν εμπεριέχει μοτίβα και σχέσεις υψών αλλά σχηματοποιείται από την ηχοχρωματική μεταβολή των φωνηέντων.

 

Audacity 2.1.2: Ισχυρό και πολυχρηστικό λογισμικό επεξεργασίας ήχου

Το Audacity είναι λογισμικό ανοικτού κώδικα και ελεύθερης χρήσης, με το οποίο μπορούμε να δημιουργούμε και να επεξεργαζόμαστε ηχητικά αρχεία. Διατίθεται σε όλες τις πλατφόρμες λειτουργικών συστημάτων (Windows, MacOs, Linux).

Download Audacity 2.1.2

Έχουμε τη δυνατότητα να εισαγάγουμε το ηχητικό μέρος ενός βίντεο, να επιλέξουμε τμήμα του και να το εξαγάγουμε στο επιθυμητό φορμά (π.χ. mp3).

 

Μπορούμε να μεταβάλουμε την ταχύτητα αναπαραγωγής του ηχητικού αρχείου.

 

Για την επεξεργασία του ηχητικού αρχείου, έχουμε στη διάθεσή μας όχι μόνο τα effects του προγράμματος, αλλά επιπλέον εκείνα του συστήματος, καθώς και τις VST εφαρμογές. Ίσως βρείτε ιδιαίτερα χρήσιμες τη ρύθμιση του ύψους (change pitch), τη σταδιακή εμφάνιση ή απομείωση (fade-in, fade-out) και την απομάκρυνση του θορύβου (noise removal).

 

Μπορούμε, βεβαίως, να χρησιμοποιήσουμε το μικρόφωνο του υπολογιστή ή να συνδέσουμε τον εξοπλισμό μας (π.χ. κιθάρα ή synth), προκειμένου να ηχογραφήσουμε τη φωνή ή τη μουσική μας. Ομοίως, μπορούμε να δημιουργήσουμε διάφορα podcasts (συνδυασμούς απαγγελίας κειμένου με μουσική).

< 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 >