Blog


Κλίμακες της ελληνικής μουσικής (4): Κατηγορίες με μείζονα τονική

Η συνοπτική περιγραφή των κλιμάκων της ρεμπέτικης-λαϊκής μουσικής εξακολουθεί να είναι μια θεωρητική πρόκληση. Την αντιλαμβάνομαι ως προσπάθεια κανονικοποίησης και εκδυτικοποίησης που θα προάγει την παιδαγωγική και τις τεχνικές διδασκαλίας. Συγκερασμένα όργανα και ακόρντα θα οδηγούσαν στην αναπόφευκτη αποτύπωση στο πεντάγραμμο. Ας επαναλάβουμε ότι είναι περισσότερο πρακτικό να αντιμετωπίζουμε αυτές τις κλίμακες ως χάρτες μελωδικών φθόγγων και συγχορδιών, ως πεδία πιθανών διαδρομών (τετραχόρδων και πενταχόρδων) και αρμονικών συνοδειών. Κάθε τέτοιος χάρτης δεν αποτελεί συμπύκνωση ενός μοναδικού ύφους. Αντιθέτως, είναι εργαλείο πρόσληψης και ανάλυσης διαφορετικών τεχνοτροπιών. Ας χρησιμοποιήσουμε ένα παράδειγμα. Ενώ η ρεμπέτικη καντάδα ‘Σβήσε το φως’ εκδηλώνει τη δεσποζουσιακή δράση ενός κλασικού μείζονα προσανατολισμού, το αστικολαϊκό ‘Γελεκάκι’ έχει κεντρικό φθόγγο την τρίτη της κλίμακας κινούμενο σε φρυγικό πεντάχορδο και το δημοτικό ‘Μήλο μου κόκκινο’ απελευθερώνει τον εξάφθογγο ιωνικό χαρακτήρα. Τι είναι αυτό που μας ωθεί να προβάλλουμε τις τρεις αυτές κατασκευές, τόσο διαφορετικού ύφους, πάνω στον ίδιο χάρτη (της μείζονας ή ιωνικής κλίμακας); Τρεις λόγοι: η κοινή πρακτική των μουσικών που εξασφαλίζει προτεραιότητα στη λειτουργία της τονικής συγχορδίας και της βασικής αρμονικής πτώσης, η παιδαγωγική και η κομψότητα. Ωστόσο, η συζήτηση συνεχίζεται.

Στους πίνακες που ακολουθούν, οι παρενθέσεις επισημαίνουν τις επιλεκτικές ενεργοποιήσεις. Συνήθως, σε ανιούσες κινήσεις ενεργοποιούνται οξύνσεις, ενώ σε κατιούσες κινήσεις ενεργοποιούνται βαρύνσεις. Στην αρμονία, τα μικρά λατινικά αριθμητικά σύμβολα δηλώνουν ελάσσονες, ελαττωμένες ή ημιελαττωμένες συγχορδίες, ενώ τα μεγάλα λατινικά αριθμητικά σύμβολα δηλώνουν μείζονες, δεσπόζουσες ή αυξημένες συγχορδίες. Οι συγχορδίες μικρότερης αξίας αντιπροσωπεύουν είτε δευτερεύουσες δεσπόζουσες είτε ελαττωμένες με δεσποζουσιακή ή χρωματική δράση.

Διακρίνουμε δύο κατηγορίες κλιμάκων της ρεμπέτικης-λαϊκής μουσικής με μείζονα τονική συγχορδία: τις μείζονες και τις χρωματικές μείζονες.

Η πρώτη κατηγορία (Μ) περιλαμβάνει τις κλίμακες: (Μ1) μείζονα ή ιωνική, (Μ2) λυδική/μιξολυδική ή υπερμείζονα και (Μ3) αρμονική μείζονα. Στο σχήμα της βασικής πτώσης, η δεσπόζουσα συγχορδία οδηγεί στη μείζονα τονική. Χαρακτηριστικό είναι το ιωνικό πεντάχορδο της τονικής βαθμίδας. Σε σύγκριση με την ιωνική, χαρακτηριστικοί φθόγγοι της λυδικής/μιξολυδικής είναι η υποτονική σε κατιούσες κινήσεις και η αυξημένη τετάρτη σε ανιούσες, ενώ χαρακτηριστικός φθόγγος της αρμονικής μείζονας είναι η μικρή έκτη. Υποσχηματισμοί τετραχόρδων ή πενταχόρδων αναπτύσσονται με κέντρο την τρίτη, την τέταρτη και την πέμπτη βαθμίδα κάθε κλίμακας.

 

Η δεύτερη κατηγορία (ΧΜ) περιλαμβάνει τις κλίμακες: (ΧΜ1) φρυγική μείζονα και (ΧΜ2) διπλή αρμονική μείζονα. Στο σχήμα της βασικής πτώσης, η ελάσσονα υποτονική οδηγεί στη μείζονα τονική. Χαρακτηριστικό είναι το μείζον φρυγικό πεντάχορδο της τονικής βαθμίδας, ενώ τη διπλή αρμονική μείζονα χαρακτηρίζει ο φθόγγος του προσαγωγέα. Στις ανιούσες κινήσεις της ΧΜ1 ο φθόγγος της έκτης μπορεί να εκφέρεται φυσικά (χωρίς βάρυνση), ενώ το μείζον φρυγικό πεντάχορδο με ελαττωμένη πέμπτη ενεργοποιείται σε καταληκτικές μελωδικές κινήσεις στη ΧΜ2. Υποσχηματισμοί τετραχόρδων και πενταχόρδων αναπτύσσονται με κέντρο την τρίτη, την τετάρτη, την πέμπτη και την υποτονική.

 

Θησαυρός Μουσικών Κλιμάκων: Ελληνικοί Τρόποι

Η Αρμονία στην Πράξη (τ.Β΄), κεφ. 9ο: Δρόμοι της Ελληνικής Παραδοσιακής Μουσικής

Κλίμακες της ελληνικής μουσικής (3): Πεντάχορδα και πεδία βηματικών σχηματισμών

Αναγράφονται, στον παρακάτω πίνακα, οι βασικότεροι σχηματισμοί πενταχόρδων της ρεμπέτικης-λαϊκής μουσικής.

 

Όλοι αυτοί οι σχηματισμοί που αναφέραμε έως τώρα δεν αφορούν μόνο στον φθόγγο της τονικής. Είναι πρακτικότερο να αντιλαμβανόμαστε μια κλίμακα της ελληνικής μουσικής σαν ένα ενεργειακό πεδίο όπου κυριαρχούν ο τονικός και οι δεσπόζοντες φθόγγοι. Ανάμεσά τους αναπτύσσονται τρίχορδες, τετράχορδες και πεντάχορδες βηματικές κινήσεις υπό την επίδραση των ελκτικών δυνάμεων. Στο παρακάτω παράδειγμα, φαίνονται τα διάφορα είδη βηματικών σχηματισμών που δημιουργούνται στο περιβάλλον της λυδικής/μιξολυδικής κλίμακας. Δεσπόζοντες φθόγγοι, εκτός της τονικής, είναι αυτοί της τρίτης, της τετάρτης και της πέμπτης βαθμίδας. Θα παρατηρήσουμε ότι η ενεργοποίηση οξύνσεων και βαρύνσεων μεταπλάθει τους βηματικούς σχηματισμούς, δημιουργώντας ποικιλομορφία.

[Συνεχίζεται στην επόμενη δημοσίευση]

Θησαυρός Μουσικών Κλιμάκων: Τετράχορδα και Πεντάχορδα Δυτικής Μουσικής

Κλίμακες της ελληνικής μουσικής (2): Κινήσεις τετραχόρδων

Πριν προχωρήσουμε στην έκθεση των κλιμάκων της ελληνικής μουσικής, ας εστιάσουμε την προσοχή μας στα μικρότερα δομικά τους στοιχεία: τα τετράχορδα και τα πεντάχορδα. Σημειώνονται, στον παρακάτω πίνακα, οι βασικότεροι σχηματισμοί τετραχόρδων που συναντάμε στη ρεμπέτικη-λαϊκή μουσική.

 

Στον επόμενο πίνακα καταγράφονται οι ανιούσες και κατιούσες βηματικές κινήσεις στα όρια του ίδιου τετραχόρδου (αμιγείς κινήσεις).

 

Στον επόμενο πίνακα καταγράφονται οι ανιούσες και κατιούσες βηματικές κινήσεις που προκύπτουν από το συνδυασμό διαφορετικών τετραχόρδων (συμμιγείς κινήσεις). Κάποιοι συνδυασμοί είναι καταχρηστικοί, ωστόσο σημειώνονται χάριν συμμετρίας, θεωρητικής προέκτασης και πρακτικής εξάσκησης.

[Συνεχίζεται στην επόμενη δημοσίευση]

< 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 >